Có đấy. Giữa vườn hoa Lý Thái Tổ, giọng hát da diết thấu tận tâm can của cụ bà trên tám mươi Hà Thị Cầu vừa dứt bài Thập ân, chiếu xẩm được cuốn lại nhường chỗ cho những cú nhảy cuồng nhiệt của các b-boy chưa quá đôi mươi. Người xem lớn tuổi hơi “sốc”. Còn đám choai choai mau chóng chuyển từ trạng thái sắp ngủ gật sang phấn khích om sòm.

Chẳng hiểu sao từ ấy tôi hay để tâm tưởng lang thang với hai thành viên khác xa nhau mà số phận đưa đẩy đến gần nhau trong một gia đình có tên gọi: nghệ thuật đường phố.

Xẩm là hình thức hát rong phổ biến vào khoảng trăm năm trước. Nghệ thuật cổ truyền này được thể hiện qua giọng hát, lời ca, tiếng đàn của người tàn tật. Tài ca hát, đàn phách giống như món quà trời cho bù đắp vào khuyết tật cơ thể. Món quà được dùng làm kế sinh nhai, làm vũ khí đánh vào lòng trắc ẩn của người nghe để có được những đồng tiền hảo tâm. Hip-hop là nghệ thuật đương đại du nhập vào Việt Nam mới được hơn chục năm nay. Nhảy hip-hop (b-boying, popping, stepping...) được biểu hiện chủ yếu bằng động tác cơ thể - những cơ thể hoàn hảo, trẻ khỏe, dẻo dai, linh hoạt của tuổi đang lớn.

Tuy đòi hỏi năng khiếu âm nhạc nhất định, đặc biệt khả năng nhạy bén với tiết tấu, song món quà trời cho vẫn là cơ thể tự nhiên và niềm đam mê đáng ngưỡng mộ của tuổi trẻ. Món quà đó được dùng không nhằm mục đích xin tiền, mà hơn hết, để thỏa mãn chính mình, để chứng tỏ cái tôi qua sự phô diễn, thi thố tài năng.

Xẩm truyền nghề và hành nghề thường theo mô hình gia đình. Con dẫn cha mù lòa, vợ dắt chồng khuyết tật đem gia tài duy nhất là giọng hát đi mua vui cho thiên hạ. Hát xẩm từng là “tiết mục” giải trí quen thuộc nơi góc chợ, vỉa hè, bến đỗ, trên tàu xe...

Hip-hop sinh hoạt theo nhóm, học hỏi, thách đấu với nhau dưới hình thức cạnh tranh tự nhiên. “Dân” hip-hop khá bình đẳng vì ít thấy cách biệt tuổi tác giữa người dạy với người học, cũng không có sự phân biệt giai cấp giữa người diễn với người xem. Đám trẻ chia sẻ kỹ năng, đua tài, cổ vũ nhau không chỉ trực tiếp ở góc phố, công viên..., mà còn qua thế giới ảo. Internet là nơi giao lưu, thưởng thức và bình luận sôi động của cả một cộng đồng hip-hop không biên giới quốc gia.

Rất khác biệt về cội nguồn, hình thức trình tấu và ngôn ngữ biểu hiện, nhưng hai loại hình biểu diễn đường phố này vẫn có những điểm chung khái quát để có thể đi tới hội ngộ. Chẳng hạn như không gian diễn xướng công cộng và tính tự phát của cuộc trình tấu. Xưa anh xẩm sẵn lòng cất tiếng ca bất kỳ nơi đâu có người qua lại. Nay cứ chỗ nào đủ thoáng rộng đều có thể biến thành sân chơi của các tín đồ hip-hop. Xuất phát từ tầng lớp thấptrong xã hội, xẩm và hip-hop dường như không bao giờ để mất đi tính bình dân, tính đại chúng. Đặc biệt, cả hai đều dựa vào sự kế thừa truyền khẩu, truyền ngón nghề và lối diễn tấu ngẫu hứng.

Hoàn cảnh khách quan hiện nay còn tạo thêm một điểm nữa vừa chung mà cũng vừa riêng, đó là “cuộc chiến” giành công chúng. ”Cụ” xẩm làm người nghe nhỏ tuổi mủi lòng cũng khó như “nhóc” hip-hop lấy lòng người xem cao niên. Hàng chục năm bặt tiếng khiến âm điệu xẩm chợ, xẩm tàu điện thân thuộc của ông bà trở nên xa lạ với con cháu, và chưa thể nói tới khả năng trường tồn nếu xẩm không tính đến chuyện “mua chuộc” công chúng trẻ.

Ngược lại, sự hình thành hoàn toàn tự phát của hip-hop với nỗ lực đáng ngạc nhiên của giới trẻ hầu như không được chào đón bằng cái nhìn thiện cảm của phụ huynh, nên chinh phục công chúng không còn trẻ là một trong những thử thách của hip-hop để có được sự ghi nhận chính thức và những ủng hộ xứng đáng.

Sau một thời chỉ “sống” trong các tài liệu nghiên cứu, khoảng dăm năm nay xẩm bắt đầu có cơ hội trở lại với đời. Không gian xẩm được dựng lại trên sàn diễn bên khu chợ Đồng Xuân với sự đỡ đầu của Trung tâm Phát triển Nghệ thuật âm nhạc Việt Nam. Nhiều làn điệu đã hồi sinh từ trí nhớ của các nghệ nhân già, được cất lên qua tiếng hát của những “anh xẩm, cô xẩm” mới vào nghề và... không tàn tật!

Còn hip-hop? Qua cái thời gây ấn tượng chủ yếu bằng thời trang lập dị, giới “áo thụng quần tụt” ngày càng biết bộc lộ cá tính của mình qua kỹ năng trình diễn. Từ “học mót” tiến tới “tự chế”, những động tác robot, sóng, xoay, giật... trở nên thuần thục và điệu nghệ hơn. Có những thử nghiệm pha thêm màu sắc dân tộc qua nền đệm của nhạc cụ cổ truyền ngẫu hứng trên âm điệu dân gian. Nhiều tiết mục còn lóe lên khả năng dàn dựng và diễn tấu phối hợp ở những nghệ sĩ không bằng cấp nhưng không thiếu tài năng, ý chí và sự nghiêm túc trong lao động nghệ thuật.

Dù chưa được xã hội thực sự ưu ái, dù chính sách đối với nghệ nhân già chưa thỏa đáng, nhưng xẩm vẫn còn “sướng” hơn hip-hop. Nghệ thuật của ông bà từng bị ruồng rẫy nên giờ phải cấp tốc đổ công sức vớt vát phần nào những mất mát để làm vốn dân tộc cho con cháu. Trong khi hip-hop của con trẻ vẫn tự thân xoay xở và hồn nhiên chấp nhận tình trạng thả nổi sống chết mặc bay. Ưu tiên cứu vốn cổ trước nguy cơ thất truyền - chắc chắn rồi! Chứ cái trò nhảy nhót đường phố thì...

Bố mẹ điên đầu khi con cái mê nhảy hip-hop, ngăn cản chả được, đành tặc lưỡi coi như một cách giải phóng năng lượng tuổi thiếu niên, để chúng huỳnh huỵch nhào lộn còn hơn dính vào hút chích, bài bạc, chơi bời, đánh lộn. Quả thật hip-hop ở ta “hiền lành”, không ẩu đả, không mang tính bạo lực và may sao phong trào tự phát đó lại phát triển theo hướng tích cực. Song, để thoát cái tiếng “nghệ thuật hạ đẳng” thật khó, để được đối xử như một nghệ thuật chính thống hẳn còn xa lắc xa lơ.

Bởi, ai cũng chỉ thuyết phục con cháu yêu thích những gì mình cho là giá trị, chứ mấy khi để bị chinh phục và tạo điều kiện nâng cao giá trị cho những thứ con cháu mình yêu thích.

Thay đổi nếp nghĩ đó không an toàn bằng cứ tự bao biện: đời là thế!

Nguyễn Thị Minh Châu
ANVN7 (01/2010)