Trong suốt lịch sử âm nhạc kinh điển phương Tây, hầu như các nhà soạn nhạc được biết đến đều là nam giới. Thuật ngữ “âm nhạc” tương đương với các từ music (Anh), musique (Pháp), Musik (Đức), musica (Ý), музыка (Nga), mousike (Hy-lạp), có nguồn gốc từ tên riêng Hy-lạp Mouse (tức Muse, tiếng Anh) là tên của 9 người con gái của Thần Zeus.

Theo thần thoại Hy-lạp, đây là những nữ thần bảo trợ, nguồn mạch kiến thức cho các loại nghệ thuật (thi ca, văn chương), nhưng đặc biệt là âm nhạc. Riêng trong các tiếng Đức, Pháp, Ý, “âm nhạc” còn là một danh từ thuộc giống Cái. Ấy vậy mà trong lịch sử âm nhạc thế giới phương Tây chúng ta hầu như không nghe nhắc  đến các nhà soạn nhạc nữ. Thật ra có nhiều nhà soạn nhạc thuộc phái nữ mà tác phẩm của họ có thể cạnh tranh được với các đồng nghiệp nam cùng thời. Bài viết này chỉ như một giới thiệu tóm tắt về những thiên tài bị lãng quên đó.

Tại sao không có những nhà soạn nhạc lớn thuộc phái yếu? Đó là một câu hỏi thường gặp. Đã từ lâu người ta vẫn coi người phụ nữ như chỉ dành cho việc nội trợ và sự tùng phục người đàn ông. Điều đó ngày nay không còn đúng nữa. Khi nhắc đến các nhà soạn nhạc nữ của thời qúa khứ họa hoằn lắm người ta mới kể đến Hildegard von Bingen của Tk. 11-12, Clara Schumann của thời kỳ Lãng mạn và Elizabeth J. de la Guerre của thời kỳ Baroque. Đối với Clara Schumann thì thường được coi như là nghệ sĩ piano hơn là nhà soạn nhạc. Một sự thật đáng buồn là người phụ nữ trong âm nhạc luôn bị phái Nam (cho dù là kém tài năng hơn hay ngang bằng) lấn át chỉ trừ khi người nữ ấy hết sức xuất sắc!

Tính cho tới năm 1500, ghi nhận được 18 nhà soạn nhạc nữ; 14 người trong Tk. 16, 27 người trong Tk. 17; 110 người sinh ra trong Tk. 18; 395 người sinh ra trong tk. 19; khoảng 750 người sinh ra trong Tk. 20. Con số này tuy  chiếm tỷ lệ còn thấp nhiều so với nam giới nhưng thật rõ ràng là phụ nữ đã tiến xa trong nhiều lãnh vực bao gồm âm nhạc. Ở đây chúng ta chỉ xét đến một số nhân vật nổi tiếng nhất, được coi là những hiện tượng đặc biệt đã đóng góp tài năng của họ để hình thành nên lịch sử âm nhạc thế giới.

Hildegard von Bingen (1098-1179) là con gái của một hiệp sĩ vùng Rhineland (Đức). Năm 1117 bà đã khấn trọn để trở thành một nữ tu Công giáo, thuộc dòng nữ Biển-Đức (Benedictine) và trở thành Bề trên tu viện vào năm 1136. Bà được học về Kinh Thánh, tiếng La-tinh và âm nhạc, và được coi là một trong những học giả lớn thời Trung đại về âm nhạc học, huyền bí học, tự nhiên học, văn học.

Sor Juan Ines de la Cruz có tên khi sinh là Juana de Absbaje, là con ngoài hôn thú của đại úy với Isabel Ramirez. Lên 10 tuổi Sor Juana được gửi đến thành phố Mexico sống với người bà con. Năm 1667 bà vào dòng kín Carmelo và có tên dòng là Sor Juana Ines de la Cruz. Mặc dù nổi tiếng hơn về thi ca và học thức uyên bác, nhưng đương thời bà cũng được biết đến như một nhà soạn nhạc. Bài hymn Conditor Alme (Người sáng tạo các vì sao, 1557) rất nổi tiếng và là tác phẩm đàn phím đầu tiên được ghi nhận do phụ nữ sáng tác.

Francesca Caccini (1587- sau 1641) là nhà soạn nhạc, ca sĩ, nghệ sĩ đàn lute , nhà thơ và nhà sư phạm âm nhạc người Ý thời kỳ Baroque. Bà là một trong những nhà soạn nhạc có ảnh hưởng nhất kể từ thời của Hildegard von Bingen đến tận Tk. 19. Bà là nhà soạn nhạc nữ đầu tiên đã sáng tác một opera trọn vẹn mang tên “La liberazione di Ruggiero” (Sự giải thoát Ruggiero).

Elisabeth-Claude Jacquet de la Guerre (khoảng 1664-1729) là một thần đồng về đàn phím đã cùng với Couperin hình thành nên phong cách đàn clavecin Pháp. Nhưng thật là không công bằng khi người ta vẫn chỉ nhắc tới Couperin như là cha đẻ của nghệ thuật đàn clavecin Pháp. Bà là nhà soạn nhạc cung đình cho vua Louis XIV.

Anna Bon (khoảng 1740- sau 1767) là một thần đồng âm nhạc về đàn phím khác. Ngay khi mới 4 tuổi, bà đã được gửi đến học tại trường nhạc danh tiếng ở Venise, trường Ospedale del Pietà. Lúc còn nhỏ tuổi, bà đã sáng tác 6 sonata. Về sau bà trở thành nhà soạn nhạc triều vua Frederik nước Phổ (Prussia) và Nữ Quận công Wilhelm thành Musenhof. 

Fanny Mendelssohn-Hensel (1805-1847) là chị của Felix Mendelssohn. Là một nhạc sĩ rất tài năng nhưng lại bị cha cấm cho theo đuổi nghề nghiệp âm nhạc một cách công khai. Bà đã sáng tác trên 250 ca khúc nghệ thuật (có một số bài được xuất bản dưới tên của người em trai nổi tiếng) và vài chục tiểu phẩm piano. Bà còn sáng tác nhạc thính phòng và hợp xướng.

Clara Wieck Schumann (1819-1896) là một trong những phụ nữ lừng danh nhất của lịch sử âm nhạc phương Tây. Bà là nhà soạn nhạc, nghệ sĩ piano nổi tiếng hơn cả chồng mình là nhà soạn nhạc lừng danh Robert Schumann. Bà sáng tác nhiều ca khúc, tiểu phẩm cho piano và cho dàn nhạc, đồng thời đi lưu diễn khắp nơi để phổ biến âm nhạc của chồng và của Brahms.

Teresa Carreño (1853-1917) là nghệ sĩ piano thiên tài, ca sĩ, nhà soạn nhạc, nhà chỉ huy người Venezuela. Bà còn là giám đốc cả một công ty tổ chức biểu diễn opera Tài năng của bà được người cha phát hiện và dạy từ nhỏ. Mới 6 tuổi đã sáng tác những tiểu phẩm piano ngắn. Năm 1862, gia đình bà di cư đến New York City, Mỹ, và ngay năm đó, khi mới vừa 8 tuổi, bà đã có buổi công diễn đầu tiên tại phòng hòa nhạc Irving Hall. Năm sau, 1863, bà được vinh dự biểu diễn cho Tổng thống Abraham Lincoln tại Nhà Trắng.

Cecile Chaminade (1857-1944) học nhạc riêng với các giảng viên ở các khoa của Trường Âm nhạc Quốc gia Paris (Paris Conservatoire). Bà sáng tác nhạc thính phòng, nhạc cho dàn nhạc và có viết cả một vở opera. Nhưng nổi bật nhất là các tác phẩm piano và ca khúc. 

Amy Marcy Cheney Beach, hay còn gọi là Bà H.H.A. Beach (1867-1944), là nhà soạn nhạc nữ đầu tiên của Mỹ được biết đến nhiều. Bà sáng tác nhiều thể loại, từ nhạc cho piano đến dàn nhạc. Ngoài ra bà còn là một nghệ sĩ biểu diễn piano thiên tài.

Nadia Boulanger (1887-1979) là nhà soạn nhạc, chỉ huy dàn nhạc, giáo sư người Pháp. Boulanger xuất thân từ một gia đình có truyền thống âm nhạc cao.  Bà đã dạy nhiều nhà soạn nhạc và chỉ huy quan trọng của âm nhạc Tk. 20. Năm 1937, bà trở thành người phụ nữ đầu tiên chỉ huy toàn bộ một chương trình biểu diễn với Dàn nhạc Hoàng gia London.

Violeta Parra (1917-1967) cùng với Victor Jara là những người đứng đầu phong trào phục hồi, cải cách dân ca Chi-lê mang tên cancion nueva (ca khúc mới) vào những năm 50 - 60. Bà là nhà soạn nhạc và người viết ca khúc nổi tiếng, xuất thân từ một gia đình có nhiều nhạc sĩ, nghệ sĩ và thi sĩ. Trong sáng tác của mình bà sử dụng nhiều yếu tố văn hóa, nhạc cụ của vùng Andean. Các ca khúc và sáng tác của bà nằm trong danh mục biểu diễn của nhiều ca sĩ, nhạc sĩ ngày nay trên thế giới.

Joan Baez (1941-  ) có một giọng hát rất đặc biệt với khả năng hát dung (vibrato) mạnh. Bà là ca sĩ dân ca, người viết ca khúc và là nhà hoạt động xã hội, nổi tiếng với những hoạt động bảo vệ nhân quyền, chống chiến tranh Việt Nam vào những năm 60, 70 của Tk. 20. Âm nhạc của bà đã trở thành một trong những tiêu chuẩn của nền âm nhạc non trẻ của Mỹ. Một trong những ca khúc bất hủ của Joan Baez là Diamond and Rust (Kim cương và rỉ sét).

Carmen McRae (1920–1994) là nhà soạn nhạc, nghệ sĩ piano và là một trong những ca sĩ nhạc jazz hay nhất Tk. 20 người Mỹ đã ghi âm trên 60 album và đi biểu diễn khắp nước Mỹ, châu Âu và Nhật Bản. Bà có giọng hát độc đáo cùng  phong cách biểu diễn đầy diễn cảm, ấn tượng.

Và,  nữ nhạc sĩ VN...

Sau 50 thành lập Hội Nhạc sĩ Việt Nam (1957-2007), trong số 1194 nhạc sĩ hội viên có 113 nhạc sĩ nữ. Phân loại theo chuyên ngành, chúng ta có: lý luận (17 người), biểu diễn (72 người), đào tạo (11 người) và sáng tác (13 người). Trong số các nhạc sĩ sáng tác nữ có 7 người viết ca khúc và 6 nhà soạn nhạc. Nổi bật nhất trong số nữ hiếm hoi này là nhà soạn nhạc, nhà sư phạm âm nhạc, nhà lý luận  Nguyễn Thị Nhung. Bên cạnh đó về khí nhạc có nữ nhạc sĩ Kim Ngọc, về thanh nhạc có nữ nhạc sĩ Trương Tuyết Mai, nữ nhạc sĩ Quỳnh Hợp , nữ nhạc sĩ Giáng Son...

Trong 25 năm từ khi thành lập (1976-2001) ngành Sáng tác của Khoa Lý luận – Sáng tác – Chỉ huy thuộc Nhạc viện Tp. HCM có 245 học sinh, sinh viên ở các bậc Trung Cấp và Đại học, chỉ có 8 người là nữ. Con số khiêm tốn này lại còn “bé nhỏ” hơn nếu xét xem có được bao nhiêu người sau khi tốt nghiệp vẫn theo đuổi nghiệp sáng tác.

Chắc ít người trong chúng ta biết rằng các miệng núi lửa trên Sao Kim đều được đặt tên theo các nhà soạn nhạc và nhạc sĩ nữ! Đến khi nào thì những ngọn núi lửa này thực sự bùng nổ hay mãi mãi “Âm nhạc là chuyện cấm….đàn bà”?

Nguyễn Bách ANVN8 (03/2010)